خوددرمانی در جانوران

 

    آیا تا به حال سگ یا گربه‌ای را دیده‌اید كه علف بخورد؟ سگ‌ها و گربه‌ها همانند وابستگان وحشی خود، از جمله گرگ‌ها، ببرها و شیرها، گاهی علف می‌خورند. چرا این جانوران گوشت‌خوار گاهی به گیاه‌خواری روی می‌آورند؟ با شگفتی فراوان، هنوز پژوهشی گزارش نشده است كه بتواند به این پرسش پاسخ كامل و روشنی بدهد. با وجود این، دانشمندان عقیده دارند گیاه‌خواری ممكن است نوعی روش خود درمانی در جانوران باشد.

   دانشمندان رشته‌های گوناگون، در حال بررسی این احتمال هستند كه گونه‌های زیادی از پرندگان، حشراه‌ها و پستانداران، از گیاهان، خاك، حشره‌ها و قارچ‌ها به عنوان دارو  بهره می‌گیرند و از این راهخود را در برابر بیماری‌های احتمالی محافظت می‌كنند (پیشگیری از بیماری) یا حالت ناخوشایندی را كه دچار آن شده‌اند، آرامش می‌دهند(درمان دارویی).

  اغلب دانشمندانی كه در این زمینه‌ی علمی نوین پژوهش می‌كنند، باور دارند جانوران نمی‌توانند با تكیه بر نوعی خرد ذاتی دریابند، چه گیاهی برای آن‌ها سودمند است  بلكه راهبردهای خوددرمانی مهارت‌های حیاتی هستند كه انتخاب طبیعی آن را نیرو می‌بخشد.

در بیش‌تر موارد، میل به كاهش احساس ناخوشایند، بروز رفتارهای خوددرمانی را بر می‌انگیزد . بعضی گونه‌های جانوان، به ویژه میمون‌های انسان‌نما، در درمان خود اندكی هدف‌دار عمل می‌كنند. در این گونه موردها، اغلب واژه‌ی زوئوفارماكوگنوزی (درك جانوران از داروها) به كار می‌ر ‌ود. البته، این واژه برای توصیف همه‌ی راه‌هایی كه جانوران دیگر برای تعامل با داروخانه‌ی طبیعت بر می‌گزینند، مناسب نیست.

 

نخستین مشاهدات

  در فرهنگ عامه مردم چین این داستان مشهور است كه قرن ها پیش  كشاورزی كنار كلبه خویش ماری می بیند و از ترس جان با چوب دستی مار را مجروح می كند و به خیال آن كه خواهد مرد , آن را به حال خود وا می گذارد . چند روز بعد , بار دیگر همان مار را می بیند و دوباره تلاش می كند آن را از بین ببرد. چند روزی می گذرد و برای بار سوم مار دیده می شود . این بار كشاورز پس از مجروح كردن مار ،آن را دنبال می كند و مار زخمی را می بیند كه در میان بوته ها مشغول خوردن علف است . كشاورز مشاهدات خود را پیگیری می كند و در می یابد كه زخم های مار خیلی زودتر از آن چه كه تصور می كرد ، بهبود می یابند .

  در پزشكی سنتی چین از پودر سفید رنگی برای بهبودی سریع تر زخم ها ، بریدگی ها و خونریزی های سطحی استفاده می شود . این پودر را از گیاهی با نام Panex notoginseng به دست می آورند . گمان می رود مار داستان كشاورز كنجكاو از آن می خورده است.

   شاید مشاهدات مردم عادی را آمیخته به خیال پردازی و افسانه سازی بدانیم ،اما از مشاهدات              دانشمندان نمی توانیم به آسانی چشم بپوشیم . برخی از دانشمندان مشاهداتی داشته اند مبنی بر این كه بعضی از جانوران می توانند ، تولید مثل خود را كنترل كنند . برای مثال ، هالی دوبلین گزارش كرده است ، برخی از فیل های آفریقایی از گونه های خاص یك درخت برای القای زایمان استفاده می كنند. او  بیش از یكسال فیل حامله ای را در شرق آفریقا   دنبال و مشاهده كرد كه جانور تا نزدیك زمان وضع حمل ،برنامه غذایی ثابتی را پی گرفت . اما در این زمان ، شاخ و برگ گیاهی از خانواده Boraginaceae را خورد . چهار روز بعد , نوازد خود را به سلامت به دنیا آورد .

كارن استرایر مشاهدات مشابهی را در مورد میمون های موریك ( Brachyteles arachinoides ) در برزیل گزارش كرده است . او با تعقیب این میمون ها دریافت كه آن ها گاهی از برگ های دو گیاه با نام های Apulia leiocarpand و Platypodium elegans و گاهی از میوه گیاهی با نام Enterlobium contortisiliquim استفاده می كنند . دو گیاه اول نوع تركیبات ایز وفلا ونتوئیدی دارند كه ساختمان آن ها شبیه استروژن است . به نظر می رسد میمون ها از این دو گیاه برای جلوگیری از بارداری استفاده می كنند ، اما خوردن میوه گیاه سوم كه حاوی نوعی پیش ساز پروژسترون به نام استیگما سترول است ، به نحوی شانس بارداری را در این میمون ها افزایش می دهد .

 

پیشگیری از بیماری ها

تاكنون محققان مرز مشخصی بین رفتارها ی خود درمانی از لحاظ پیشگیری یا درمان دارویی مشخص نكرده اند . از این رو ، ممكن است روزی برخی از رفتارهایی كه در این جا به عنوان پیشگیری مطرح می شوند، به عنوان خود درمانی از نوع درمانی دارویی نیز معرفی شوند . منظور از آن، رفتارهایی ا ست كه تنها جانوران بیمار از خود نشان می دهند .

الف ) خاك خوری : گونه های زیادی از پستانداران ، پرندگان، خزندگان و حتی حشرات،خاك می خورند . از مدت ها پیش، گمان می رفت این رفتار در واقع تلاشی برای تامین مواد معدنی ضروری است . اما بررسی های جدید نشان می دهند كه خاك خوری همیشه به این منظور صورت نمی گیرد . تنظیم pH معده ، سم زدایی متابولیت های ثانویه گیاهان و مقابله با نارحتی های گوارشی، از جمله اسهال ، از دلایل جدیدی هستند كه برای توجیه رفتار خاك خوری جانوران مطرح شده اند.

ب) استفاده از حشرات : بسیاری از حشرات سم هایی می سازند یا از رژیم غذایی خود به دست می آورند . آنها سم را در بخش هایی از بدن خود ذخیره می كنند و به كمك آن از شكار شدن به وسیله پرندگان محفوظ می مانند یا با انگل ها و میكروب ها مقابله می كنند . تاكنون بیش از 200 گونه پرنده شناسایی شده اند كه مورچه ها را بر پرهای بدن خود می مالند . گاهی نیز روی لانه های تپه مانند مورچه ها می غلطند تا به این طریق مورچه ها روی پرهای آن كشیده شوند. مورچه هایی كه پرندگان به پرهای خود می مالند ،اغلب از گونه هایی هستند كه اسید فورمیك تولید می كنند . این اسید به راحتی شپش های لای پرها را از بین می برد. میمون های ونزوئلایی در فصل گرم و مرطوب سال كه نیش زدن حشرات بسیار آزار دهنده می شود، ترشحات فوق العاده سمی نوعی هزار پا را روی كرك های بدن خویش می مالند . ترشحات هزار پا حاوی بنزوكوئینون هستند كه در دفع حشرات بسیار موثر است .

ج) میوه های ضد انگل : در رودخانه آواش واقع در اتیوپی , آبشاری وجود دارد كه این منطقه را به دو زیستگاه متفاوت تقسیم می كند . در بالا دست آبشار , گونه ای میمون با نام Papio anubis و در پائین آن گونه ای با نام Papio hamadryas و دورگه هایی از این دو گونه , زندگی می كنند . خطر آلودگی به انگل شیستو زوما در این میمون ها متفاوت است , زیرا میزبان واسط این انگل , یعنی حلزون های جنس Biomphalaria , در پایین دست آبشار بسیار زیادند و در بالا دست آن , كم تر یافت می شوند . از این رو , آلودگی به این انگل در پائین آبشار بیش تر است . هر چند درختچه ای با نام Balanites aegyptica در هر دو زیستگاه وجود دارد , اما تنها میمون های پائین آبشار از میوه های آن استفاده می كنند . این میوه ها حاوی نوعی پیش ساز هورمونی به نام دیوز جنین هستند كه به نظر می رسد از رشد شیستوزوما جلوگیری می كند.

د) لانه های ضد انگل : بسیاری از پرندگان در لانه های خود از گیاهان تازه ای استفاده می كنند كه جز و ساختمان آن ها محسوب نمی شود . به نظر می رسد گیاهان تازه مواد فراری دارند كه در دفع و كشتن انگل های پوستی موثرند. برخی سا ر ها , در لانه های خود از هویج وحشی ( Daucus Carota ) استفاده می كنند كه باعث كاهش قابل ملاحظه تعداد كنه های موجود در لانه می شود . هر چند كاهش تعداد كنه ها بر میزان رشد جوجه ها تاثیری ندارد ، اما جوجه هایی كه در لانه های حاوی هویج وحشی رشد و نمو می كنند ، مقدار هموگلوبین بیش تری دارند.

درمان دارویی در شامپانزه ها

درمان دارویی جانوران در مقایسه با خود درمانی به منظور پیشگیری , مورد توجه بیش تری قرار گرفته و مطالعات دقیق تری روی آن انجام شده ا ست . این مطالعات بیش تر روی شامپانزه ها و از طریق بررسی رفتار آن ها در محیط وحشی ، تجزیه و تحلیل مدفوع آن ها و مقایسه داروهای سنتی با گیاهانی كه آن ها مصرف می كنند ، صورت گرفته است .

سال 1987 میلادی ، میشل هافمن در تانزانیا در حال مشاهده گروهی از شامپانزه ها بود كه غذا می خوردند . در میان آن ها شامپانزه ماده ای، حال خوشی نداشت و در كناری آرمیده بود . وقتی بیدار شد، به سوی درختچه ای به نام Vernonia   amygdalina راه افتاد . مردم محلی این گیاه سمی را " قاتل بز " می نامند . تلخی بسیار زیاد برگ های این گیاه هشداری جدی به جانورانی است كه قصد دارند شاخ و برگ های آن را مصرف كنند. اما شامپانزه بیمار بدون توجه به این هشدار , شاخه ای از این گیاه را چید و با دقت پوست آن را جدا كرد تا به مغز داخلی ساقه رسید . سپس طی 20 دقیقه مغز آن را كاملا جوید و شیره آن را مكید . هافمن رفتار دیگری را نیز بین شامپانزه ها مشاهده كرد . برخی از آن ها هنگام بیماری ، برگ های گیاهان خاصی را بدون آن كه بجوند ، می بلعیدند . این برگ ها تقریبا دست نخورده دفع می شدند .

هافمن در مطالعات وسیعی كه در جنگل های تانزایا انجام داد ، به این نتیجه رسید كه رفتار خود درمانی در شامپانزه ها اغلب با آلودگی آن ها به انگلی با نام Oesophagotomum stephanostomum ارتباط دارد . بررسی های او نشان دادند ، ساقه یا برگ گیاهانی كه شامپانزه ها هنگام بیماری مصرف می كنند، به دفع این انگل از بدن آن ها كمك می كند. شامپانزه ای كه مغز تلخ ساقه V. amygdalina را بجود ، بدون شك بیمار است . جویدن مغز ساقه این گیاه  پس از 20 الی 24 ساعت باعث از بین رفتن احساس ناخوشی در شامپانزه می شود.

اما چرا شامپانزه با دقت پوست گیاه را جدا می كند و تنها مغز ساقه را مصرف می كند ؟ در پیكره این گیاه دو دسته تركیب كشنده به نام سسكیوترپن لاكتون و گلیكوزیدهای استروئیدی یافت می شوند . غلظت این مواد سمی در پوست ساقه و برگ های گیاه از مغز آن بیش تر است . از این رو , شامپانزه  این بخش های گیاه را برای جلوگیری از مسمویت شدید مصرف نمی كند . تركیبات دسته نخست ،  اثرات ضد انگی شدیدی دارند اما تركیبات دسته دوم خواص كشندگی كم تری دارند و باعث مهار تحرك و تخم گذاری در انگل ها می شوند.

شامپانزه ها برای دفع انگل های خود از گیاهان دیگری نیز استفاده می كنند . هافمن 34 گونه گیاه را گزارش كرده است كه شامپانزه ها برگ آن ها را درسته می بلعند . هر چند این گیاهان به شكل های گوناگون ( بوته, درختچه , درخت و پیچك ) می رویند ، اما همه آن ها خصوصیت مشتركی دارند : سطح برگ هایشان بسیار زیر و پوشیده از كرك است .هافمن درمطالعات خود دریافت ، در مدفوع شامپانزه به ازای هر 20 برگ بلعیده شده حدود 10 كرم زنده یافت می شود . بنابراین با وجودی كه برگ های بلعیده شده كرم ها را دفع كرده بودند ، آن ها را از بین نبرده بودند . در واقع سطح زیر و كركدار برگ ها اتصال كرم های بالغ به جدار روده را سست می كند. به علاوه بسیاری از كرم های نابالغ لابه لای كرك ها به دام می افتند و به این ترتیب از بدن جانور دفع می شوند.

 

خود درمانی و یادگیری

اغلب محققان بر این باورند كه راهبردهای خود درمانی مهارت هایی حیاتی هستند كه انتخاب طبیعی آن ها را نیرو می بخشد . با وجود این ، در برخی گونه ها ، به ویژه میمون های انسان نما ، رگه هایی از یادگیری مشاهده می شود. در این میمون ها ،  افراد خام و بدون تجربه  رفتارهای خود را با كسب اطلاعات از تجربیات دیگران كامل می كنند . وقتی فردی اثرات مفید ماده ای را برای سلامتی خود درمی یابد، این تجربه میان اعضای گروه به تدریج گسترش می یابد.

به نظر می رسد اولین برخورد با رفتارهای خود درمانی در سنین پائین اتفاق می افتد . وقتی میمون بالغی بیمار می شود و رفتار خود درمانی را از خود بروز می دهد، میمون های جوان متوجه این رفتار می شوند و سعی می كنند خودشان نیز آن را انجام دهند. میمون بالغ نیز اغلب مادرشان است .

اگر خود درمانی را حاصل یادگیری بدانیم، با پرسش های عمیقی روبه رو می شویم . جانور پس از بیماری باید گیاه دارویی را شناسایی كند، بخش هایی را كه موثر هستند انتخاب و آن را به شیوه مناسبی مصرف كند . شامپانزه ها در عادت های غذایی بسیار محافظه كارانه عمل می كنند و حتی هنگامی كه بیمار هستند ، مواد غذایی جدید را به طور تصادفی انتخاب نمی كنند . شاید رفتار خود درمانی از آن جا شروع می شود كه در یك دوره كمیابی غذا ، میمون های گرسنه و بیمار به غذاهای جدیدی روی می آورند . در نتیجه سلامتی خود را باز می یابند و این بهبودی زمینه ای برای مصرف غذای جدید در هنگام بیماری می شود.

 

خود درمانی و پزشكی سنتی

حدود یك قرن پیش ، طبیبی تانزانیایی توانست با كشف شیوه درمانی مهمی جان بسیاری از مردم روستایش را نجات دهد كه به یك بیماری شبیه اسهال مبتلا شده بودند . او  جوجه تیغی بیماری را در اطراف روستا مشاهده كرد كه وضعیتی مشابه اهالی روستا داشت و از ریشه گیاهی می خورد . اهالی روستا آن گیاه را سمی می پنداشتند اما طبیب عقیده داشت می توان از آن برای درومان بیماری استفاده كرد. از این رو ، پس از این كه خود مقداری از گیاه را خورد ، ماجرا را برای مردم تعریف كرد و آنان را متقاعد كرد از آن برای درمان بیماری خود استفاده كنند . از آن زمان تاكنون مردم آن روستا از آن گیاه به عنوان دارو استفا می كنند . به نظر می رسد , رویدادهای مشابه ، بر كارایی پزشكی سنتی افزوده اند و شاید منشا پزشكی سنتی بوده اند .

كلام آخر

همان طور كه یك قرن پیش  آن طبیب تانزانیایی توانست داروی جدیدی را برای مردم روستای خود پیدا كند ، مطالعه رفتارهای خود درمانی در جانوران می تواند منیع مهمی برای كشف داروهای جدید باشد. آفریقا، محل تولد بشر، ممكن است نقطه شروع تكامل پزشكی مدرن باشد . شناخت بهتر این قاره می تواند نقش مهمی در آینده جهان ایفا كند.

 

            منبع:

 

1. Huffman M.A., Self-medication behavior in the african great apes, Bioscience 51(8) p.651-661,2001

2. Huffman M.A., Observation on the illness and consumption of a possibly medicinal plant vernonia amygdalina by a wild chimpanzee in the Mahale muntains natural park, Tanzania. Primatea, 30(1) p.51-63, 1998

3. Valderrama X., Robinson J., Attygale G., Seasonal anointment with millipedes in a wild primate, Journal of Chemical Ecology, 26(12) p.2781-2790, 2000

4. George A.L., Advance in the study of behavior, Academic Press,1998